Uzależnienia behawioralne. Rodzaje, objawy i możliwości leczenia

Czym są uzależnienia behawioralne?

Uzależnienia behawioralne to kompulsywne angażowanie się w czynności, takie jak np. korzystanie z komórki, hazard, gry, zakupy lub objadanie się, do tego stopnia, że wymykają się spod kontroli i powodują negatywne konsekwencje w życiu. Uzależnienia behawioralne to problem, który coraz częściej dotyka osób w różnym wieku i na różnych etapach życia. Może być równie poważne, jak uzależnienie od substancji psychoatywnych, tj. alkohol, czy narkotyki. Nadmierne korzystanie z internetu, gier komputerowych, hazardu , czy zakupów możestopniowo przejąć kontrolę nad codziennym funkcjonowaniem, wpływając na zdrowie psychiczne, relacje i życie zawodowe. Czytając dalej, dowiesz się o przyczynach uzależnień behawioralnych, ich objawach, konsekwencjach oraz o dostępnych metodach leczenia. Przedstawimy zarówno klasyczne formy terapii, jak i nowoczesne rozwiązania, takie jak TMS, które otwierają nowe możliwości w skutecznej pomocy osobom zmagającym się z tym problemem.

Najczęstsze rodzaje uzależnień behawioralnych

Obecnie według oficjalnej klasyfikacji diagnostycznej DSM tylko jedno uzależnienie behawioralne zostało formalnie ujęte jako jednostka chorobowa - uzależnienie od hazardu. Brak formalnego uznania innych uzależnień behawioralnych nie oznacza jednak, ze nie stanowią one realnego problemu. Najczęstszymi uzależnieniami behawioralnymi jest:

• Hazard
• Objadanie się
• Ćwiczenia fizyczne lub dieta
• Zakupy
• Rryzykowne zachowania (np. sport ekstremalny lub działania nielegalne, tj. kreadzież).
• Seks
• Oglądanie pornografii
• Gry wideo
• Korzystanie z komórki
• Korzystanie z internetu

Form uzależnienia jest wiele - tak naprawdę każda aktywność, która prowadzi do chęci wielokrotnego powtarzania określonej czynności, staje się dominującą częścią życie, bez kontroli nad swoim zachowaniem lub z utrudnioną kontrolą, może negatywnie wpływać na zdrowia psychiczne. Poniżej opisujemy kilka wybranych uzależnień behawioralnych.

Uzależnienie od telefonu komórkowego

Uzależnienie od telefonu komórkowego polega na kompulsywnym sięganiu po urządzenie w każdej wolnej chwili. Czynność ta służy regulowaniu emocji i redukcji napięcia (ponieważ rozparsza, odrywa od ciężkich emocji).

Kompulsywne objadanie

Kompulsywne objadanie się to zaburzenie, w którym jedzenie staje sie sposobem na radzenie sobie z napięciem psychicznym . Epizody jedzenia pojawiają się w celu uzyskania chwilowej ulgi emocjonalnej, po której szybko następują wyrzuty sumienia i poczucie utraty kontroli.

Uzależnienie od robienia zakupów

Uzależnienie od robienia zakupów często pozostaje niezauważone, ponieważ osoba uzależniona rzadko postrzega je jako problem. Zakupy poprawiają nastrój, dają chwilowe uczucie zaspokojenia i są społecznie akceptowalne jako sposób na polepszenie humoru. W momencie, kiedy zakupy przejmują kontrolę nad naszymi priorytetami, tj. mp. bezpieczeństwo finansowe, czy czas poświęcony rodzinie,, możemy mówić o negatywnych konsekwencjach. Nawet jeśli konsekwencje są niewielkie, to zakupoholizm ma swoje głębsze podłoże emocjonalne, może wynikać z sukietywnego braku, czasami pustki emojconalnej, która jest wypełniana przez satysfakcję, którą przynoszą zakupy. Rozwiązanie źródłowego probelmu emocjonalnego, leżącego u podłoża zakupoholizmu, może przynieść większą satysfakcję z życia w dłuższej perspektywie bez negatywnych konsekwencji.

Przyczyny i czynniki ryzyka uzależnień behawioralnych

Przyczyny uzależnień behawioralnych są złożone i często wynikają z połączenia czynników psychicznych oraz biologicznych, m.in.. zmian zachodzących w chemii mózgu

Człowiek jest biologicznie zaprogramowany do poszukiwania przyjemnych doświadczeń. Zazwyczaj pochodzą one ze zdrowych zachowań - kontaktu z bliską osobą czy smacznego posiłku. W takich momentach organizm uwalnia dopaminę, czyli substancję odpowiedzialną za odczuwanie przyjemności i powiązanego z motywacją. Niektóre czynności powodują gwałtowniejszy wyrzut dopaminy, powodując intensywniejsze odczucia, ale też gwałtowniejszy spadek, m.in. jedzenie słodyczy, czy korzystanie z pornografii. Powstaje mechanizm, w którym chętnie powtarzamy daną sytuacje, ponieważ kojarzy się z dobrym samopoczuciem.

Niestety dla wielu osób zachowania te stają się pozornie skutecznym sposobem na chwilowe zmniejszenie napięcia, depresji czy lęku, dając krótkotrwałe poczucie spokoju lub szczęścia. Z czasem wielokrotne powtarzanie określonej czynnościpowtarzane czynności zmienia chemię mózgu, a organizm przestaje reagować na nie tak jak wcześniej. Dochodzi do osłabienia wrażliwości, przez co pojaawia się potrzeba coraz większej dawki lub zwiększenia częstotliwości powtarzania danego zachowania, aby osiągnąć ten sam efekt.

UWARUNKOWANIA BIOLOGICZNE

Geny wpływają m.in. na sposób reagowania mózgu na nagrodę, stres i impulsy. Specjaliści zajmujący się leczeniem uzależnień zauważylli, że osoby zmagające się z uzależnieniami behawioralnymi często wykazują większą wrażliwość na nagrodę (motywwację)oraz mniejszą wrażliwość na karę.

Czynniki biologiczne czyli inaczej genetyczne - tendencje, które oddziczamy, to jedynie predyspozycja do łatwiejszego rozwinięcia uzależnienia. Choć National Institute on Drug Abuse (NIDA), czyli Narodowy Instytut ds. Nadużywania Narkotyków ze Stanów Zjednoczonych, wskazuje, że czynniki genetyczne odpowiadają za około 40–60% ryzyka rozwoju uzależnienia, to fakt, że w rodzinie krewny jest uzależniony, nie oznacza automatycznie, że my również rozwiniemy uzależnienie. Uzależnienie jest zaburzeniem wieloczynnikowym, dlatego istotną rolę odgrywają również czynniki środowiskowe oraz inne wpływy.

RODZINA I ŚRODOWISKO

Czynniki środowiskowe odgrywają bardzo istotną rolę w rozwoju uzależnień. Należą do nich m.in.:

Presja rówieśnicza i wpływy społeczne: , środowowisko, normy społeczne (gry jako forma kontaktu równieśniczego) oraz presja otoczenia i kulturowe podejście (akceptowalność lub nawet moda takich czynności jak zakupy, czy hazard. Doświadczenia traumatyczne: Przeżycia takie jak przemoc, zaniedbanie czy agresjaa w rodzinie, mogą zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju uzależnienia jako sposobu radzenia sobie z trudnymi emocjami. Status społeczno-ekonomiczny: Ubóstwo, niski poziom wykształcenia, trudne warunki życia oraz ograniczony dostęp do wsparcia i zasobów zwiększają poziom stresu, co może sprzyjać rozwojowi uzależnień.

CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE

Czynniki psychologiczne odgrywają kluczową rolę w rozwoju uzależnień behawioralnych. Istnieje silny związek pomiędzy uzależnieniem a zaburzeniami zdrowia psychicznego a uzależnieniami )zaburzeniami behawioralnymi), takimi jak depresja, zaburzenia nerwicowe, czy zespół stresu pourazowego (PTSD).. Badania pokazują, że około połowa osób, które doświadczają problemów psychicznych, w swoim życiu zmaga się również z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji - i odwrotnie.

W takich sytuacjach uzależnienie często pełni funkcję sposobu radzenia sobie z trudnymi emocjami, napięciem lub objawami choroby psychicznej. Określone zachowania mogą chwilowo łagodzić cierpienie, jednak z czasem nasilają problemy i prowadzą do zaburzeń emocjonalnych oraz zaburzonej kontroli impulsów.]

Jak przebiega rozwój uzależnienia behawioralnego?

Rozwój uzależnienia behawioralnego jest procesem stopniowym i często początkowo trudnym do zauważenia. Na początku, z umierakowaną częstotliwością chętnie powtarzamy dane zachowanie, ponieważ kojarzy am się z dobrym samopoczuciem. Na tym etapie zachowanie bywa postrzegane jako nieszkodliwy sposób polepszenia nastroju, lub radzenia sobie ze stresem.

Z czasem dochodzi do utrwalenia nieprawidłowych mechanizmów, a dana czynność zaczyna pełnić funkcję chorobowego regulowania napięcia. Osoba uzależniona zaczyna coraz częściej powtarzac określoną aktywność odczuwając silne pragnienie - doświadczając przymusu jej wykonywania w celu uzyskania chwilowego uczucia zaspokojenia lub ulgi emocjonalnej - są to zachowania kompulsywne, nad którymi ma małą kontrolę. Pojawia się nasilenie objawów; z/aburzona kontrola impulsów oraz wielokrotne powtarzanie określonej czynności, mimo coraz wyraźniejszych sygnałów, że wpływa ona negatywnie na codzienne życie. Po wykonaniu danej aktywności często pojawiają się wyrzuty sumienia, racjonalizowanie - minimalizowanie znaczenia uzależnień behawioralnych.

W miarę postępu uzależnienia narastają trudności w codziennym funkcjonowaniu, ze względu na poświęcany czas uzależnieniu, lub konsekwencje finansowe lub zdrowia fizycznego. Zaburzenia behawioralne często współwystępują też z zaburzeniami emocjonalnymi. Nieleczone uzależnienia prowadzą do pogłębiania problemu, utraty kontroli nad życiem oraz długofalowych negatywnymi konsekwencjami dla zdrowia psychicznego, relacji i funkcjonowania zawodowego.

Objawy uzależnień behawioralnych u dorosłych i nastolatków

Objawy uzależnień behawioralnych mogą wyglądać inaczej u dorosłych i nastolatków, dlatego tak ważne jest uwzględnienie wieku oraz etapu rozwoju. U dorosłych problemy te częściej ujawniają się poprzez trudności zawodowe, zaniedbywanie obowiązków, poczucie winy, problemy finansowe czy konflikty w relacjach partnerskich.

Z kolei u nastolatków uzależnienia behawioralne mogą wpływać na naukę, relacje rówieśnicze, zachowanie w domu oraz rozwój emocjonalny. Młodsze osoby często mają także mniejszą zdolność rozpoznawania problemu i regulowania impulsów, co sprawia, że objawy mogą narastać szybciej, luecz pozostać niezauważone przez dłuższy okres. Z czasem następuje nasilenie objawów, zaburzona kontrola impulsów staje się widoczna, np. rodzice widzą zachowania agresywne w momencie, gdy dziecko nie ma dostępu do komputera (w przypadku uzależnień od gier komputerowych, czy internetu).

Objawy uzależnień hehawioralnych u dorosłych

U osób dorosłych mogą być wardziej widoczne zaburzenia emocjonalne

Zaburzenia emocjonalne w przebiegu uzależnień przejawiają się silną zależnością psychiczną od określonej czynności, prowadząc do lęku przed ich utratą, poczucia pustki, niestabilności nastroju, drażliwości, natrętnych myśli skoncentrowanych na obiekcie uzależnienia, oraz trudności w samoregulacji emocji lub utrzymaniu spójnego poczucia tożsamości.

Objawy uzależnień behawioralnych u nastolatków

Ważne jest, aby rodzice poznali sygnały ostrzegawcze uzależnień u nastolatków. Rozpoznanie tych sygnałów pomaga dzieciom jak najszybciej rozpocząć leczeni. Rodzice mogą zadać sobie następujące pytania dotyczące potencjalnie problematycznego zachowania nastolatka.

• Ile czasu poświęcają na to zachowanie w porównaniu z innymi aktywnościami?
• Czy ich wyniki w szkole, na zajęciach pozalekcyjnych i/lub w pracy pogarszają się w wyniku czasu spędzonego na tej aktywności?
• Czy wykorzystują to zachowanie jako sposób radzenia sobie z trudnymi emocjami lub ich unikania?
• Jaki wpływ ma to zachowanie na ich relacje z przyjaciółmi i członkami rodziny?
• Czy mogą ukrywać skalę swojego zaangażowania w to zachowanie?
• Czy stale nakazujesz im zaprzestać danego zachowania lub próbujesz wyznaczyć mu granice, ale bezskutecznie?
• Czy gdy nie są w stanie zaangażować się w daną aktywność, doświadczają objawów odstawienia, takich jak drażliwość?

Profilaktyka i życie po uzależnieniu behawioralnym

Istnieją sposoby, które mogą pomóc zmniejszyć ryzyko rozwoju uzależnień behawioralnych oraz pomóc ustabilizować życie po wyjściu z uzależnienia

Świadome ograniczanie zachowań o potencjale uzależniającym

Warto zwracać uwagę na czynności, które łatwo mogą wymknąć się spod kontroli, takie jak nadmierne korzystanie z telefonu, gier, zakupów czy internetu. Warto być świadomym mechanizmów chorobowych - mechanizmu uzależnień. Jeśli zauważasz, że dane zachowanie zaczyna dominować w ciągu dnia lub staje się głównym sposobem regulowania emocji, warto zareagować jak najwcześniej. Istotna jest zmiana destrukcyjnych nawyków, w tym zastąpienie ich pozytywną metodą regulacji. Dlatego, w procesie terapii uzależnień ważna jesr nauka konstruktywnych sposobów radzenia sobie ze stresem - regulowanie emocji (m.in. mindfulness, trening oddechowy, HRV-biofeedback).

Znajomość historii rodzinnej

Jeżeli w rodzinie występowały uzależnienia behawioralne lub inne problemy ze zdrowiem psychicznym, możesz być bardziej podatny/a na rozwój podobnych trudności. Świadomość tego ryzyka pozwala szybciej zauważyć niepokojące sygnały i podjąć działania profilaktyczne.

Zdrowe radzenie sobie ze stresem i zadbanie o swój dobrostan

Ryzyko rozwoju uzależnień behawioralnych znacząco wzrasta w okresach stresu, przeciążenia i życiowych zmian. Dlatego ważne jest korzystanie z konstruktywnych sposobów radzenia sobie z napięciem, takich jak kontakt z bliskimi lub wsparcie profesjonalisy, aktywność fizyczna, techniki relaksacyjne czy pasej. Jeśli stres staje się trudny do opanowania, pomocna może być konsultacja ze specjalistą zdrowia psychicznego.

Diagnoza uzależnień behawioralnych

Diagnoza uzależnień behawioralnych stawiana jest przez psychiatrę, lub psychologa na podstawie wywiadu.Specjalista zadaje pytania dotyczące wzorców zachowań i analizuje je.

Leczenie uzależnień behawioralnych Warszawa

W Centrum Medycznym Magwise w leczzeniu uzależnień behawioralnych zapewniamy:

• Psychoterapię (która pozwala zaadresować źródło probemu i przejść przez kroki leczenia, tj. zmiana destrukcyjnych nawyków)
• Farmakoterapię pod kontrolą specjalisty psychiatry
• Trening mindfulness i Trening redukcji napięcia (trening oddechowy (jako nauka konstruktywnych sposobów radzenia sobie ze stresem).
• Terapię TMS (przezczaszkowej stymulacji magnetycznej)

Źródła

• https://americanaddictioncenters.org/behavioral-addictions
• https://www.ukat.co.uk/addiction/behavioural/
• Alavi SS, Ferdosi M, Jannatifard F, Eslami M, Alaghemandan H, Setare M. Behavioral Addiction versus Substance Addiction: Correspondence of Psychiatric and Psychological Views. Int J Prev Med. 2012 Apr;3(4):290-4. PMID: 22624087; PMCID: PMC3354400.
• Ducci F, Goldman D. The genetic basis of addictive disorders. Psychiatr Clin North Am. 2012 Jun;35(2):495-519. doi: 10.1016/j.psc.2012.03.010. PMID: 22640768; PMCID: PMC3506170.